स्वनिगलय् अतिसा व बज्रयोगिनीया स्वापुतिइ तोखाया गुभाय् द्यः

अनुप सिं सुवाल

१. म्हसीका

बज्रयोगिनी स्त्रोत्रया रचयिता अतिसा नेपाल व तिबेतय् बज्रयानी परम्पराया प्रवर्द्धक खः । अतिसायात दिपंकर श्रीज्ञान नामं अभिषेक यानातःगु दु । नेपालय् बज्रयानी परम्परा नीस्वनेज्या, थ्व परम्परालिसे सम्वन्धित बज्रयोगिनी देवी व थ्व हे नामं स्थाननाम छुनेज्याय् अतिसाया नेतृत्वदायी भूमिका दु । अतिसा तिबेत वनेगु झ्वलय् नेपालय् इसं १०४८ जःखः सम्भवतः जयकामदेवया शासनकालय् वःगु खः । वय्­कलं थन म्ह्वती नं च्याला च्वनाः बज्रयानी परम्परा बल्लाका थकूगु खः । अतिसाया बारे भारतीय व तिबेति साहित्यय् ब्वनेदु । नेपाली साहित्यय् खास हे ब्वनेगु मदु ।

अतिसाया सन्दर्भय् भारतीय व तिबेति साहित्यया लिधंसाय् अलका चट्टोपाध्यायं (1967) अतिसा एण्ड तिबेत च्वयातःगु दु । थ्व साहित्यय् अतिसाया जन्मनिसें तिबेतय् बज्रयानी परम्पराया विकासय् वय्­कःया योगदान न्ह्यब्वयातःगु दु । सफुती अतिसा नेपालय् स्वदँति च्वंगु व वइलय् स्थम्व बहालय् च्वनाः बज्रयानी परम्परायात सुदृढ याःगु न्ह्यथनातःगु दु । नेपालय् च्वंगु इलय् बंगालया पालवंशी गोपालया सन्तान जुजु महिपालया काय् जुजु नाय्­पालयात पौ च्वःगु न्ह्यब्वयातःगु दु । थन च्वंतले स्थम्व बहालय् च्वनाः थीथी विहार दय्­­केगु योजना दय्­कूगु धयातःगु दु । वातावरण अभ्यस्त जुइत स्वयम्भुइ छुं कालतक च्वनाः पाल्पाया लँ जुयाः मानसरोवार दर्शन यानाः तिबेत प्रवेश याःगु सफुती ब्वनेदु । नेपालय् थ्यंमथ्यं च्याला तक सकृय जुयाः स्वयम्भुइ ताःइतक च्वनाः मेगु छु यात धैगु ब्वनेमदु ।

रमेश ढुंगेलं (1986) आचार्य दीपङ्कर श्रीज्ञान (अतिशा)को तिब्बत यात्रा – एक नयाँ अध्ययन लेखय् अतिसाया नेपाल प्रवेश, विश्राम व पिहाँवंगु लँ तकया वृतान्त न्ह्यब्वयातःगु दु । तोखाया प्रसंग वय्­कलं कुलादीगु मदु । दामोदर प्रधानं (2017) The Story of Simhala Sharthavaha: A Comparative Study च्वसुइ भिक्षु दिपंकर श्रीज्ञान तिबेतय् वनेगु झ्वलय् इसं १०४१ निसें १०४२ तक नेपालय् च्वंबलय् उप्वः ई थम्वहि विहारय् च्वंगु न्ह्यथनातःगु दु । वय्­कलं हे थम्वहि विहारयात विक्रमशीला महाविहार नां छूगु प्रधानं धयादी । सुभाषराम प्रजापतिं (2022) भाय्­ह्यूगु तानां तानां चकंद्यः जात्राय् अतिसायात चकंद्यःकथं न्ह्यब्वयातःगु दु । दामोदर प्रधानं थुकिया खण्डन यानाः चकंद्यः अतिसा मखुगु, बरू चक्रवर्ति राजा सिंहल सार्थवाहया चक्रवर्ति खँग्वः अपभ्रंश जुयाः चकंद्यः जूगु दावी यानादीगु दु । कविन्द्र बज्राचार्यं (2025) The iconographic forms of Vajrayoginī deity in the Nepāla Maṇḍala शोधलेखय् बज्रयोगिनी व थुकिया प्रतिरूप सक्वय्, पशुपतिइ, विजयसलय्, फम्पी, पुच्वलय्, यलया महावौद्धय् व हलच्वकय् दुगु न्ह्यथनादीगु दु ।

बज्रयान परम्पराया धार्मिक दार्शनिक व्याख्याय् थ्व लेख दुहाँवंगु मदु । बज्रयोगिनीयात कुलद्यः तायेकीगु जातीय पुचः नं दूगु न्यनेदु । अतिसाया नेपालय् बज्रयोगिनीलिसे दूगु प्रत्यक्ष स्वापूयात कुलातःगु ब्वनेमलंनि । थ्व लेख अतिसा व बज्रयानी परम्परालिसे स्वाःगु स्थाननाम बज्रयोगिनीइ केन्द्रीत जुयाच्वंगु दु । थ्व लेखया लागिं सुचं सम्वन्धित भूगोलय् प्रत्यक्ष अवलोकन यानाः, स्थानीय सरोकारवालालिसे अन्तर्वार्ता कयाः मुनागु दु । अतिसालिसे सम्वन्धित साहित्यिक सुचं सफू पुस्तकालयं मुनागु दु । विश्लेषण यायेत भाषाविज्ञानया ज्याभः नं छ्यलागु दु ।

२. कुलेज्या

अतिसाया जन्म सन् ९८२ स पूर्व वंगालया विक्रमपुरया वज्रयोगिनी गामय् जूगु खः । बंगालय् गोपालवंशी शासन प्रवेश जुयाच्वंगुइलय् स्थानीय शासक जुयाच्वंम्ह जुजु कल्याणश्री व श्रीप्रभा वा प्रभावतिया दातिम्ह काय् अतिसाया छेँया नां राजकुमार चन्द्रगर्भ खः । बज्रयोगिनी गामय् डाकिनी तान्त्रिक अभ्यास यायेगु परम्परा दूगुलिं तन्त्राभ्यास थ्वय्­कलं मांयापाखें सयेकादीगु खः । थ्वय्­कः महायानी अभ्यासया क्रमय् बौद्ध दिक्षित जुइधुंकाः थ्वय्­कःयात आर्य-देसा नां छुत । तिबेत थ्यंबलय् तक थ्वय्­कःयात अतिसा नामं सम्वोधन यात ।

अतिसा दिपंकर श्रीज्ञानया पुर्खाया गां वज्रजोगिनी पूर्वी बंगालया ऐतिहासिक ढाका-विक्रमपुर (हाल मुंशीगंज) जिल्लाय् वानातःगु नांग्वरः ।

अतिसा व बज्रयान

बौद्ध सम्प्रदाय महायानी परम्पराय् दुहाँवःगु रहस्यवादं बज्रयान व तन्त्रयानया विकास जुल । अलका चट्टोपाध्यायं (1967) बुद्ध धर्मय् बंगालया ब्राह्मणवादी तान्त्रिक व्यवस्था ल्वाकछ्यायेगुली अतिसाया योगदान दुगु दावी यानादी । अतिसां थः योगिनी चक्र बज्रवाराहि साधनाय् पारंगत जुइधुंकाः बज्रयोगिनी स्त्रोत्र च्वयादिल । थःगु जन्मभूमी बज्रयोगिनीलिसेया आत्मियता अतिसां थम्हं प्रतिपादन याःगु फुक्कं अभ्यासय् बज्र खँग्वः घानातःगु दु । थनतक कि सन् १०१७ य् बूम्ह थः अंगरक्षकया नां तकं बज्रपाणी छुनाब्यूगु दु ।

 नेपालय् अतिसाया प्रवेश

नेपालय् सन् १००० या जःखः भारतया विक्रमशीला महाविहार, नालान्दा विश्वविद्यालय, ओदन्तपुरी व सोमपुरी विहारया पण्डितपिं तिबेत वनेत वातावरणकुल जुइगु झ्वलय् विश्राम याइगु खः । इलय्­ब्यलय् दुहाँवःपिं पण्डितं नेपालय् महायानी परम्परायात सुदृढ यायेत योगदान बियावंगु दु । नालान्दा विश्वविद्यालयया उपाध्याय शान्तरक्षिता सन् ७४३ य् नेपालय् प्रवेश यात । अतिसा नेपालय् दुहाँवये निसःदँन्ह्यः शान्तरक्षिताया हे इनापय् तिबेत वनेगु झ्वलय् महायानी विद्वान पद्मसम्भव निदँतक नेपालय् च्वंगु खः । सन् १२०० स जूगु दुर्घटनां नालन्दा विश्वविद्यालय व विक्रमशीला महाविहार ध्वस्त जुइधुंकाः निगुलिं विश्वविद्यालयया पण्डित व शिक्षार्थीपिं तिबेत पलायन जुइगु झ्वलय् गुलिं थनय् च्वनाछ्वत ।

अतिसा नं तिबेतय् ब्वलंगु धार्मिक कचवंयात साम्य यायेत तिबेति जुजुया ब्वनाय् थः दलवललिसें तिबेत वनेगु झ्वलय् नेपालय् विश्राम याःगु खः । नेपालय् थ्वय्­कः सन् १०४८ य् दुहाँवःगु खँय् च्वमिपिनि खास हे विवाद मदु । अलका चट्टोपाध्यायया (1967) गया-पटना-चम्पारन जुयाः अतिसा नेपाल दुहाँवःगु अनुमानयात रमेश ढुंगेलं (1986) नं खः तायेकूगु दु । अतिसा गुलि तक थन च्वन धैगु खँय् च्वमिपिनि मतान्तर दु । सारय् थ्वय्­कः स्थम्व विहार, स्वयम्भु व थनं मानसरोवर वंबलय् तक निदँ-स्वदँ नेपालय् च्वंगु त्याजी ।

नेपालय् दुहाँवःबलय् अतिसा किसि गयाः वःगु खः । द्रष्ट-उसाढि नांया व किसि अतिसां नेपालया जुजुयात द्वहलपिल । नेपालय् च्वंतलय् अतिसां स्वंगू मूज्या यात – १) गोपालवंशी जुजु महिपालया काय् जुजु नाय्­पालयात पौ च्वयेगु, २) चर्या-संग्रह प्रदिप, विमल-रत्न लेख, गुज्य-मन्त्र नांया कृतिया रचना व ३) थम (स्थम) विहार दयेकेत प्रेरणा । चर्या-संग्रह प्रदिपय् दुथ्याःगु चर्या म्ये स्वनिगःया बज्राचार्यतय्­सं थीथी उत्सवय् आःतक नं हालाच्वंगु दनि (ढुंगेल, 1986) । किसिया पलेसा स्थम्व विहारयात विक्रमशीला महाविहार दयेकेत अतिसां बचं ल्हाकूगु रमेश ढुंगेलं (1986) दावी यानातःगु दु । अतिसाया नेपालय् रत्नकिर्ति, वैरोचन रक्षित, कनकश्री थेंज्वःपिं शीष्य दूगु सीदु (चट्टोपाध्याय, 1967) । थः थन च्वंतलय् थःलिसें वःपिन्त थन स्थापित यायेत व बज्रयानी संस्कारं यक्वसित दिक्षित यायेत वय्­कलं ज्या यानादीगु छुं अभिलेख मलू । थ्वय्­कःया ज्या नेवाः परम्परा व संस्कारय् मचायेक भ्यलय्­पुनाच्वंगु दु । बज्रयोगिनी अतिसाया जन्मस्थान खः । थन तःथासय् दूगु बज्रयोगिनी स्थाननाम अतिसालिसे स्वाःगु जुल ।

अतिसा नेपालं पिहाँ पाल्पा जुयाः मानसरोवर वंगु च्वमिपिनि धापुखय् रमेश ढुंगेलं (1986) विमति तयादी । वय्­कःयाकथं अनुवादय् त्रुति जूगु खयेमाः । तिबेति भासं नेपालयात वाल्पो धाइगु जूगुलिं थ्व पाल्पा मखुसे वाल्पो जुइमाःगु वय्­कलं दावी यानादी । अतिसा तिबेतं लिहाँवःगु खनेमदु ।

स्वनिगलय्  बज्रयोगिनी

            स्वनिगलय् प्रमुख वज्रयोगिनीकथं सक्वय् व फम्पी दु । बज्रयोगिनीया प्रतिमूर्तिकथं हल्चोकया बज्रयोगिनी, पशुपतिनाथ लिक्कया नैरात्मा गुहेश्वरी, स्वयम्भूक्वसं आकाशयोगिनीकथं विजेश्वरी, यलय् पूच्वःया खड्गयोगिनी, व महाबौद्धया विद्याधारीयात कयातःगु दु (Bajracharya, 2025) । अतिसा स्वनिगलय् दुहाँवयेगु झ्वलय् स्वयम्भुलिक्क होल्खे धाःथासय् बाय्­च्वंगु रमेश ढुंगेलं (1981) न्ह्यथनातःगु दु । थ्व होल्खे हे हल्च्व जुइफु ।

तोखाय् नं बज्रयोगिनी दुगु सन्दर्भय् यक्वसिया ध्यान मवंनि । तोखाया उत्तरय् गुंइ छगू पीठ दु, स्थानीय भासं गम धाइ । थन दूगु द्यःयात स्थानीय भासं गुभाय् द्यः धाइ । द्यःया प्रतिमूर्ति मदु, स्वकुंलाःगु ल्वहँ जक दु । द्यःया न्ह्यःने प्यम्ह सिंह दु, निम्ह न्हूगुतिनि, निदँ न्ह्यः द्यःपालाखं छाःगु । द्यःया न्ह्यःने छगू स्थानीयं पाय्­तः ख्वला धाइगु पाःताःख्वला दु । थ्व द्यःया द्यःछेँ तोखा बस्ती दुने दु । द्यःपाःलाः शान्ती श्रेष्ठया कथं क्वाखलय् च्वंगु द्यःछेँय् नं द्यःया मूर्ति मदु, किंकिपा जक दु । द्यःछेँय् मोहनीबलय् बलि बियाः सी कायेमाः । स्थानीयं द्यःया प्रतिमूर्ति दयेकाः जात्रा यायेत स्वःबलय् ज्याथपिंसं यायेमज्यू धकाः पनातःगु दु । द्यःया आकृति गमय् नं मदु, द्यःछेँय् नं मदु । थ्व द्यःया प्रतिमूर्ति मदुगु व जात्रा मयाकूगुलिं नं थनया बज्रयोगिनी किचलय् लानाच्वंगु खनेदु । थौंया इलय् थन शनिवाः व मंगलवाः द्यके वःपिं म्वःम्वः दूगु द्यःपालाः शान्ती श्रेष्ठं कनादी ।

            गुभाय्­या शाव्दिक अर्थ दुवाले । तोखाया नेवाः भाय्­या नं थःगु हे विशेषता दु । तोखाया भाषिकाया विशेषताकथं आया उच्चारण य्स हिली । सक्वय् बज्रयोगिनीलिसे सम्वन्धितपिं द्यःपाःलाःयात गुभाजु धाइ । गुभाजु हे तोखा भासं गुभाय्­ खः । गुंइच्वनीपिं भाजु जुयाः गुंभाजु जूगु धाइपिं नं दु । गुभाजु खँग्वःया उत्पति गुरू भाजुया सम्मीश्रणं जूगु खः, गुरू + भाजु > गुभाजु । गुभाय्­जुयात प्रशान्त डंगोलं (2025) तोखाया कुनांबिनामय् याःगु शोधपत्रय् बर्जयोगिनी वा बज्रयोगिनी द्यःपिवाः च्वनीपिं थुवाः धकाः न्ह्यथनातःगु दु । तोखा नगरपालिका वडा नं ३ या अध्यक्ष रमेश डंगोलयाकथं तोखाय् बज्राचार्यपिं मदु । प्रशान्तया शोधपत्रय् नं बज्राचार्य दुथ्याकातःगु मदु । तोखाया गुभाय् द्यःया द्यःपालाः नं बज्राचार्य मखु, स्यस्यः खः । गुभाय् द्यः हे बज्रयोगिनी खःगु स्थानीयया धापू दु ।

तोखाया गुभाय् द्यः धाइगु बज्रयोगिनी

सक्वय् बज्रयोगिनी सन् ५३८ स नीस्वंगु कविन्द्र बज्राचार्यं (2023) बालगोपाल श्रेष्ठया The sacred Town यात उद्घृत यानाः न्ह्यब्वयातःगु दु । कविन्द्रं भट्टाचार्ययात उद्घृत यानाः सन् १३५० स वंगालय् मुस्लिमं आक्रमण याःबलय् छम्ह बंगाली पुजारीं क्वबुयाहःम्ह थ्व द्यः महाचीन-तारा नं धाइगु उग्रतारा खः धकाः न्ह्यब्वयातःगु दु । तिबेती धर्मगुरू मार्पा सन् १०५४ स स्वनिगलय् दुहाँ वःबलय् वय्­कःया  न्हापांम्ह गुरू द्रोग्मीं सक्वय् शिक्षा ब्यूगु न्ह्यथनातःगु दु (हेरूक, विसं २०६४) । च्वय् न्ह्यब्वयागु तिथिया दुग्यंक अध्ययन जुइल्यंदनि ।

स्वीदँति न्ह्यः लोटस रिसर्च सेन्टरय् डा. भद्ररत्न बज्राचार्यपाखें शोध तालिम कयाबलय् जिपिं नीम्हति विद्यार्थिपिंसं फम्पिया बज्रयोगिनीया क्षेत्रगत अध्ययन यानागु । वबलय् ल्हातं च्वयागु प्रतिवेदनया प्रति आः उपलव्ध मजुल । लुमंकथं वबलय् सक्व व फम्पिया बज्रयोगिनीया अनन्य स्वापू दूगु व सक्वया हे प्रतिरूप जूगु निष्कर्ष पिहाँ वःगु । फम्पिया बज्रयोगिनी व सक्वया बज्रयोगिनी सह अस्तित्वय् दूगु मार्पा स्वक्वःगु खुसी भारत वनाः लिहाँवःबलय् फम्पी बज्रयोगिनी द्यःगलय् च्वंगु (Bajracharya, 2023; हेरूक, विसं. २०६४) प्रसंगं सीदु । बज्रयोगिनी स्थापनालिसे सम्वन्धीत छपु किम्वदन्ति न्यनागु – छम्ह सिद्धपुरूषं गुह्यश्वरी ध्यान च्वनाच्वंबलय् ब्वयावंम्ह नांगांम्ह  योगिनी खंगु, उघ्रिमय् सिंया बज्रयोगिनी दयेकाः फम्पी नीस्वंगु । छुं थुकथंया हे बाखं भारतया गंगा नदीया सिथय् दयेकातःगु विक्रमशीला महाविहारया पण्डित अतिसा गंगा सिथय् ध्यान च्वनाच्वंबलय् जूगु ब्वनेदु ।

३. विमर्श

बज्रयोगिनी अतिसाया जन्मभूमि खः । थः गन वन अन थःगु जन्मभूभि नामं क्वकयातःगु बज्रयान व बज्रयान ह्वलेगु मुख्यबिन्दु बज्रयोगिनी नां छूगु खनेदु । बज्रयानी परम्परा भारतय् तकं बज्रयोगिनी गामय् बूम्ह अतिसां हे शुरू याःगु दावी यानातःगु दु । महायानी अभ्यासय् बज्रयोगिनी चाय् ब्वलंगु ब्राम्हण तान्त्रिक अभ्यास ल्वाकछ्याःगु श्रेय अतिसायात हे बियातःगु दु (चट्टोपाध्याय, 1967) । नेपालय् भारतया थीथी वौद्धविहारं दुहाँवःपिं पण्डितं बज्रयान अभ्यास याःगु थीथी अभिलेखं क्यनाच्वंगु दु । महायान व बज्रयानया गन्तव्य नेपाल जुयाः तिबेत खः । तिबेत वनेगु झ्वलय् थःत वातावरण अनुकुल यायेत स्वनिगलय् छुं कालतक च्वंपिं थीथी विद्वानं थन महायान व बज्रयान परम्परा प्रवर्द्धनय् तिबः ब्यूगु सीदु ।

लिच्छवि कालय् नेपालं भारत, चीन व तिबेतलिसे सतीगु सम्वन्ध विस्तार यात । नेपालं थ्व सकल देसलिसे साँस्कृतिक सम्वन्ध व भारत व चीन स्वाइगु लँ नं विकास यात (Shrestha & Singh, 1972, p. 15) ।  लिच्छवीकाल व मध्यकालय् नेपालया वैदेशिक व्यापार बुलुहुँ तच्वयावंगु खः । तिब्बत व भारतं वइपिं व्यापारीयात सार्थ व उमि नेतायात सार्थवाह धाइगु (Altekar, 1954, p. 278) । न्हय्­गूगु शताब्दीया मध्यकालय् नेपालं तिब्बत पार यायेगु रुट म्हसिकल । थनंली नेपाल व तिब्बतया व्यापार सम्बन्ध झं बांलात । वैदेशिक व्यापारं जूगु आयं लिच्छवी जुजुया जीवन शैली हिल (Dahal et al., 2019, p. 17) । 

लिच्छविकालय् नेपाल स्वाइगु भारत व तिबेतपाखेया स्तरिय लँपु थुकथं दूगु खः ।

नेपाल‑भारत स्वाइगु लँ

• मुख्य प्रवेश बिन्दु थानकोट, चन्द्रागिरि जुयाः तिस्तुङ/चित्लाङ जुयाः हेटौंडां भारत प्रवेश । प्राचीन भारतया पुरातन क्षेत्र कर्नाटक, महाराष्ट्र, गुजरात, काशी, कोशल, श्रावस्ती, कन्याकुब्जा, कुशीनगरया व्यापारीत कपिलवस्तु जुयाः लुम्विनि रामग्रामया लँ जुयाः देवघाट जुयाः तिस्तुङ/चित्लाङ्गं स्वनिगलय् दुहाँ वइगु ।
• भारत वनेत फर्पिंग जुयाः भैंसेनिसें भीमफेदीं हेटौंडा जुयाः पर्सां दुहाँ वनेगु वैकल्पिक लँ छेलीगु ।
• भारत वनेगु मेगु प्रसिद्ध बाइपास बागमतीसिथं चापागामं हरिहरपुर जुयाः सिम्रौनगढ थ्यंकीगु । थ्व द्रुत ट्रयाक खः । चापागामय् भन्सार कार्यालय दूगु ।
• दोलखां कुहाँ वयाः सिम्रौनगढ जुयाः तामाकोशीसिथं सिन्धुली जुयाः भारतपाखे वनीगु । थ्व लँपु भारतियपिनिदथुइ लोकंह्वाःगु खः ।
• पश्चीम नेपालं भारत वनेत पर्वतया लँ छेलीगु ।

नेपाल‑तिब्बेत स्वाइगु लँ

• यें तिब्बतया केरुङ वनेत न्हापां नुवाकोट-रसुवागढी लँ छेलीगु खः ।

ख.        मेगु लँ यें लामाबगर भक्तपुरनिसें बनेपा जुयाः दोलखां तिब्बतया दिगर्चा थ्यंकेगु लँपु खः । थ्व लँपु न्हय्­गूगु शताव्दी जःखः व्यापक प्रयोग जुयाः यक्व बस्ती विकास जुल ।

ग.         पश्चीम नेपालं पर्वत जुयाः तिबेतया शाक्यमठ थ्यंकेगु लँ नं प्रचलनय् दूगु खः (Dahal et al., 2019, pp. 20–21) ।

थ्व मुक्कं लँ विशेषतः व्यापार व धार्मिक प्रयोजनया छेलाः उकिया जःखः प्रशासन व बजारतक थ्यंकेत अःपुयाः स्थायी घना बस्ती विकास जुल (Graafen & Seeber, 1992)।

अतिसा नेपालय् किसि गयाः तराइया लँ जुयाः वल । तिबेत वंबलय् जुजुं ब्यूपिं ४२५ म्ह सहयोगी ज्वनाः मानसरोवरपाखे वन (चट्टोपाध्याय, 1967) । वइलय् नेपालया केन्द्रीय शासक लिच्छवि जूसां थंवहि लागांनिसें येँया उत्तर गां लागाय् थंवहिया पःमाय्­तय् आधिपत्य दयाच्वंगु खः । तिबेतं नेपाल जुयाः भारतय् तीर्थतन यायेत व बौद्ध धर्म अध्ययन यायेत वनीपिं व लिहाँ तिबेत वनीपिं वातावरणअनुकुल यायेत स्वनिगलय् खुलांनिसें स्वदँतक च्वनीगु खः । थुकियात हे मध्यनजरय् तयाः अतिसालिसे वःपिं पण्डितं तिबेतीपिन्त लक्षित यानाः बौद्धशिक्षा बीत विहार दयेकुगु खनेदु । थुकिया न्हापांगु अभ्यास तोखाय् जूगु अनुमान यायेछिं । थ्व अनुमान विक्रमशीला महाविहारया भागवत प्रधानं नं स्वीकार यानादी । तोखाया बज्रयोगिनी व स्थम्व विहारया स्वापूया अध्ययन जुइमानीगु खँय् प्रधान नं सहमत जुयादी ।

तोखाय् गुभाय्­द्यः दुगु थासय् विहार दनेत ज्यूगु भौगोलिक अवस्था मदु । थ्व लँ जुयाः केरुंग वनीगु खः । लिपा तिबेत वनेगु रूट हिलाः जरसिंह पौवापाखे वन । वइलय् तोखां पण्डितपिं सक्वय् वंगु अनुमान यायेछिं । उखे फम्पी पद्मसम्भव च्वंगु थाय् जःखः नं बज्रयोगिनी दु । तिबति धर्मयात्रीपिन्त मध्यनजरय् तयाः बौद्धशिक्षा केन्द्र चायेके माःगुलिं फम्पि सिबें सक्व हे पाय्­छि थाय् जुल । फम्पि व सक्वया सम्वन्धया दसि सक्वय् तयातःगु ह्याउँख्वाः बज्रयोगिनीया प्रतिरूप खः । मार्पा स्वक्वःगु खुसी तिबेत लिहाँवनेगु झ्वलय् फम्पिया बज्रयोगिनी बाय्­च्वंगु जुल (हेरूक, विसं २०६४) ।

अतिसां प्रधानपिनि लाय्­कू स्थम्व विहारयात विक्रमशीला महाविहार नां छुत । थन तुयूगु चैत्य नीस्वन । तोखाय् बज्रयानी बौद्धशिक्षा बीगु केन्द्र नीस्वन । थ्व ज्याय् अतिसाया भूमिका दूगुलिं थुकिया नां बज्रयोगिनी छुत । बज्रयानी शिक्षाअभ्यास शुरू जुइन्ह्यव हे शिक्षाकेन्द्र सक्वय् पाखे वंगुलिं तोखाय् प्रथम विन्दु स्थापन जक जुइलात । सक्वय् बज्रयोगिनी जात्रा जुइन्ह्यः तोखाया बज्रयोगिनीनिसें सक्वय् तक लँ छस्वा जुइक चान्हय् मुस्याः ज्वनाः द्यःयात लँ क्यंवनेगु चलन दूगु स्थानीयपिंसं लुमंकातःगु दु । तोखाय् गुभाजुं स्वनाब्यूगु बज्रयोगिनीयात स्थानीयं गुभाय् द्यः तक धायेसल । व द्यः स्थानीय श्रेष्ठपिनि जिम्माय् त्वःतल । गुभाजुपिं बौद्धशिक्षा केन्द्र चायेकेत सक्वय् वन । थंवहिया विक्रमशीला महाविहारय् दुगुथेंज्वःगु चैत्य सक्व बज्रयोगिनी परिसरय् नं दु । नेपालय् अतिसाया बज्रयोगिनीया यात्रा थंवहिया विक्रमशीला महाविहारं सक्वय्­तक थ्यंगु दसि थ्व चैत्य नं जुल । सक्व बज्रयोगिनीयात बज्राचार्यया उद्गमस्थल तायेकातःगु दु  ।

४.  लिखं

अतिसा थःगु जन्मस्थान पूर्व वंगालया बज्रयोगिनी गामय् ब्वलंगु ब्राह्मणवादी तान्त्रिक व्यवस्थाया पारंगत अभ्यासी खः । महायानी बुद्धधर्म परम्पराय् नुगः क्वसायेधुंकाः अतिसां थुगु परम्पराय् थःगु तान्त्रिक अभ्यास ल्वाकछ्­यानाः न्हूगु सम्प्रदाय बज्रयान प्रतिपादन यात । अतिसां थम्हं प्रतिपादन याःगु फुक्कं अभ्यासय् थःगु आत्मिय जन्मभूमिया बज्र खँग्वः घानाबिल । सन् १०४८ य् तिबेत वनेगु झ्वलय् स्वनिगःया थँवहि नं धाइगु स्थम्व विहारय् छुं काल विश्राम यायेगु झ्वलय् विक्रमशीला महाविहार नीस्वनेगु, बज्रयानी अभ्यासयात स्वनिगलय् प्रवर्द्धन यायेगु, थीथी स्त्रोत्र च्वयेगु व बज्रयानी विहार नीस्वनेगु ज्याय् न्ह्यचिलादिल । बज्रयानी विहार दयेकेत पहल जूगु स्वनिगःया मुक्कं थाय् अतिसाया जन्मस्थान बज्रयोगिनी नामं प्रख्यात जुल । थुकी मध्य सक्व, फम्पि व हलचोकया बज्रयोगिनी प्रकासय् वल । तोखाय् प्रतिमूर्तिविहिन अवस्थाय् दूगु, छुं नं कथंया जात्रा यायेत अनुमति मदुगु, बज्राचार्यया उपस्थिति मदुगु, स्यस्यःत द्यःपालाः दूगु गुंभाय् द्यः बज्रयोगिनी नामं स्थानीयं लुमंका तल, प्रख्यात मजू ।

भारतं तिबेतय् बज्रयान प्रचार यायेत वंपिं थीथी पण्डितं नेपालय् नं थुकिया प्रवर्द्धन याःगु जुल । तिबेतं भारतय् वौद्धशिक्षा ग्रहण याःवंपिन्त लक्षित यानाः भारतया थीथी विहारं वःपिं नेपालय् दुपिं बज्रयानी पण्डितपिंसं वौद्धशिक्षा इनेत विहार चायेकूगु खः । थ्व झ्वलय् वौद्धशिक्षा केन्द्र चायेकेत प्रारम्भिक अभ्यास तोखाय् गुभाय् द्यः दुगु थासय् याःगु त्याजी । तिबेत वनेगु लँ तोखां सक्वपाखे न्ह्याःगुलिं सक्वय् व्यवस्थित शिक्षाकेन्द्र चायेकूगु सीदु । समकालीन मार्पा व अतिसाया घटनाक्रमं फम्पी नं सक्वलिसें तुं बज्रयोगिनी नीस्वंगु यच्चु । अतिसां नीस्वनाथकूगु थम्वहिया विक्रमशीला महाविहारय् दूगु चैत्य व सक्वया बज्रयोगिनी दूगु चैत्यया समानतां नं थ्व तथ्ययात थप बल बियाच्वंगु दु ।

दिपंकर श्रीज्ञान नामं नं सम्वोधित अतिसाया योगदानं स्वनिगलय् बज्रयानी शिक्षाअभ्यास थम्वहिया विक्रमशीला महाविहारं शुरू जुयाः तोखाया गुभाय् द्यः जुयाः सक्वय् थ्यनाः थुकिया विकास जुयाःलि स्वनिगःयंकं विस्तार जूगु जुल । बज्राचार्यपिनि बहाबहिया विस्तारया श्रृंखलाया अध्ययनय् तोखाया गुभाय् द्यः अवस्थित बज्रयोगिनीया कडी नं स्वायेमाःगु जुल ।

लिधंसा

Altekar, AA. S. (1954). Statement and Government in Ancient India. Motilal Banarasi Das.

Bajracharya, Kabindra. (2023). The Origin of Vajrayoginī – in the context of Buddism of Nepālmaņḍala. 8. 29-39.

Bajracharya, Kabindra. (2025). The Iconographic Forms of Vajrayoginī Deity in the Nepāla Maṇḍala. Lumbini Prabha. 10. 307-320. DOI-10.3126/lumbinip.v10i1.78846.

Dahal, P., Bhattarai, G., Dahal, S. P., & Jnawali, K. (2019). History of Nepal Customs. Department of Customs Nepal.

Graafen, R., & Seeber, C. (1992). Important Trade Route in Nepal and Their Importance to the Settlement Process. Ancient Nepal, 130–133.

Maharjan,  Mahesh Raj &  Raj, Yogesh. (2013). Bibliographical Works related to TÁrthalÀl Na:gha:bhanÁ. Version 1.

Pradhan, Damodar. (2017). the-story-of-simhala-sharthavaha-a-comparative-study.  . [Facebook page]. Facebook. Retrieved April 20, 2026, from https://www.facebook.com/notes/damodar-pradhan/the-story-of-simhala-sharthavaha-a-comparative-study/10155669564995132/

Prajapati, Subhashram. (2022). Story of Chakan dyah jatra. [Facebook page]. Facebook. Retrieved April 20, 2026, fromhttps://www.facebook.com/yomariCartoonSeries

Shrestha, D. B., & Singh, C. B. (1972). The History of Ancient and Medieval Nepal. Authors.

डंगोल, प्रशान्त. (2025). तोखाया कुनांबिनां. [स्नातकोत्तर शोध पत्र]. त्रिभुवन विश्वविद्यालय.

ढुङ्गेल, रमेश. (1986). आचार्य दीपङ्कर श्रीज्ञान (अतिशा)को तिब्बत यात्रा – एक नयाँ अध्ययन. Contribution to Nepalese Studies. 13(2) 181-204.

हेरूक, छाङ्ग योङ. (विसं. २०६४). मार्पाया जीवनी. रत्नज्योति शाक्य (सं, अ). पद्मवर्ण महायान विहार संघ.

साभार – नेपालभाषा टाइम्स शुक्रवाःया तँसापौ. १०(५०). नेसं ११४६ बछलागा ६